PORADNIK  "WSZYSTKO O CELIAKII I DIECIE BEZGLUTENOWEJ"

CELIAKIA - PODSTAWOWE INFORMACJE

SERWIS "WSZYSTKO O CELIAKII I DIECIE BEZGLUTENOWEJ"

 

SPIS INFORMACJI

POJĘCIE CELIAKII

OBJAWY CELIAKII

POSTACIE CELIAKII

DIAGNOZOWANIE CELIAKII

LECZENIE CELIAKII

GRUPY RYZYKA

CHOROBY POWIĄZANE Z CELIAKIĄ

SKUTKI NIEPRZESTRZEGANIA DIETY BEZGLUTENOWEJ

 

 

POJĘCIE CELIAKII

 

Choroba trzewna (celiakia) – to trwała nietolerancja glutenu, czyli białka zawartego w pszenicy, życie, jęczmieniu i owsie.

 

Spożywanie glutenu przez chorych na celiakię:

● powoduje, że w błonie śluzowej jelita tworzy się stan zapalny,

● prowadzi do uszkodzenia, a nawet całkowitego zaniku kosmków jelitowych,

● sprawia, że pogłębiają się przestrzenie między kosmkami zwane kryptami.

Zaistniałe zmiany powodują zmniejszenie powierzchni jelita i prowadzą do zaburzeń wchłaniania substancji odżywczych. Po zastosowaniu diety bezglutenowej jelito chorego regeneruje się oraz ustępują objawy celiakii. W ostatnich latach obraz choroby trzewnej zmienił się znacząco. Celiakię jeszcze pod koniec XX wieku postrzegano głównie jako schorzenie układu pokarmowego dotykające dzieci, a objawiające się przewlekłymi biegunkami, niedożywieniem i utratą masy ciała. Obecnie celiakię określa się jako chorobę ogólnoustrojową, o szeregu różnych objawów klinicznych i która dotyka zarówno dzieci, jak i osoby dorosłe.

Celiakię według najnowszych wytycznych ESPGHAN (European Society of Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition) definiuje się jako immunologiczne zaburzenie ogólnoustrojowe wywołane przez gluten u osób podatnych genetycznie, charakteryzujące się obecnością:

zmiennej kombinacji objawów klinicznych,

konkretnych przeciwciał,

HLA DQ2 lub HLA DQ8,

enteropatii (patalogicznego stanu w obrębie jelit).

Szacuje się, iż na celiakię choruje około 1% polskiego społeczeństwa, jednak tylko część chorych jest zdiagnozowana. Stwierdzono również, że celiakia występuje dwa razy częściej u kobiet niż u mężczyzn. Ponieważ w Polsce nie prowadzi się rejestru chorych na celiakię nie wiadomo ile jest obecnie osób, ze zdiagnozowaną celiakią.

Celiakia - z uwagi na sposób leczenia, jakim jest stosowanie diety bezglutenowej – stosunkowo często bywa mylona z:

alergią na gluten – czyli niewłaściwą reakcją organizmu na spożywany gluten wywołaną przez mechanizmy immunologiczne (w przypadku alergii spożywanie glutenu powoduje u chorego szereg różnych reakcji, które występują bezpośrednio po jego konsumpcji),

zespołem złego wchłaniania – stanem wynikającym z nieprawidłowości w trawieniu i wchłanianiu składników odżywczych z przewodu pokarmowego.

Alergia i zespół złego wchłaniania wymagają zwykle stosowania diety bezglutenowej wyłącznie przez pewien okres.

 

 

OBJAWY CELIAKII

 

Chociaż celiakia jest chorobą układu pokarmowego, to objawy i oznaki celiakii (zwłaszcza u osób dorosłych) rzadko dotyczą przewodu pokarmowego. Objawy ze strony układu pokarmowego obejmują zwykle przewlekłą biegunkę (tłuszczową lub wodnistą), zaparcia i wzdęcia, bóle brzucha oraz niedobór masy ciała. Objawy z poza układu pokarmowego dotyczą wielu różnych układów i narządów, a wynikają z zaburzeń wchłania (których przyczyną są zmiany w obrębie jelit) oraz immunologicznego charakteru choroby

 

Układ/narząd

Objawy lub oznaki celiakii

Układ krwionośny

anemia z niedoboru żelaza

niedokrwistość megaloblastyczna (niedokrwistość powstała na skutek nieprawidłowej syntezy DNA)

skaza krwotoczna (skłonność do krwawień w obrębie tkanek, narządów
i układów)

Układ mięśniowo-kostny

osteoporoza (stan chorobowy charakteryzujący się postępującym ubytkiem masy kostnej, osłabieniem struktury przestrzennej kości oraz zwiększoną podatnością
na złamania)

osteopenia (stan, w którym mineralna gęstość kości jest niższa niż normalnie)

miopatia (osłabienie siły mięśni)

Układ nerwowy

depresja

padaczka

migreny

ataksja (zaburzenie koordynacji ruchowej ciała)

Układ rozrodczy

zaburzenia miesiączkowania

wczesna menopauza

poronienia

martwe porody

bezpłodność męska i żeńska

Jama ustna

nawracające afty

niedorozwój szkliwa zębowego

 

Zespół objawów klinicznych celiakii jest również specyficzny dla wieku chorego. U niemowląt i małych dzieci dominują objawy ze strony układu pokarmowego, natomiast u młodzieży oraz osób dorosłych przeważają objawy i oznaki ze strony innych układów i narządów.

 

Rodzaje objawów

 

NIEMOWLĘTA I MAŁE DZIECI

 

MŁODZIEŻ

 

OSOBY DOROSŁE

       

Objawy i oznaki ze strony układu pokarmowego

biegunka

wymioty

bóle brzucha

zahamowanie przyrostu wagi ciała (wychudzenie ciała przy znacznie powiększonym obwodzi brzucha)

bóle brzucha

biegunka

wzdęcia i zaparcia

niska waga ciała

bóle brzucha

wzdęcia i zaparcia

biegunka (tłuszczowa)

       

Objawy i oznaki ze strony innych układów

zmiana usposobienia (nadpobudliwość lub apatia)

niski wzrost

niedokrwistość z niedoboru żelaza

niedorozwój szkliwa zębowego

nawracające afty w jamie ustnej

padaczka

cukrzyca typu 1

niedokrwistość z niedoboru żelaza

zmęczenie

zatrzymanie miesiączkowania

poronienia

osteopenia

osteoporoza

nawracające afty w jamie ustnej

zespół Sjögrena

reumatoidalne zapalenie stawów

 

 

POSTACIE CELIAKII

 

Celiakia przebiega w różnych postaciach, a poszczególne rodzaje celiakii różnią się miedzy sobą zespołem objawów klinicznych, wynikami testów serologicznych (w zakresie występowania przeciwciał) oraz wynikami badań histopatologicznych.

 

Z uwagi na ilość występujących objawów klinicznych wyróżnia się celiakię:

pełnoobjawową, w której występują liczne objawy celiakii ze strony układu pokarmowego oraz innych układów,

ubogoobjawową (niepełnobjawową, skąpoobjawową), w której występują wybrane objawy ze strony układu pokarmowego lub innych układów,

bezobjawową, w której nie występują objawy kliniczne celiakii.

Jednak podstawowy podział wyodrębnia 5 postaci celiakii: klasyczną, atypową, niemą, utajoną i potencjalną.

 

Celiakia klasyczna (inaczej jawna) występuje najczęściej u małych dzieci. W celiakii klasycznej dominują objawy ze strony układu pokarmowego, a celiakię potwierdzają badania krwi na obecność przeciwciał i badanie histopatologiczne zmian w budowie śluzówki jelita. Chory ma również pozytywne wyniki testów na obecność HLA DQ2 lub HLA DQ8.

 

Celiakia atypowa (inaczej nietypowa) charakteryzuje się przewagą objawów spoza układu pokarmowego, a celiakię potwierdzają badania serologiczne na obecność przeciwciał i badanie histopatologiczne zmian w budowie śluzówki jelita. Chory posiada również pozytywne wyniki testów na obecność HLA DQ2 lub HLA DQ8. Niekiedy celiakia atypowa określana jest również jako celiakia klasyczna z przewagą objawów nietypowych (pozajelitowych). Celiakia atypowa zwykle diagnozowana jest u młodzieży i osób dorosłych.

 

Celiakia niema (inaczej cicha) charakteryzuje się małą ilością lub brakiem objawów klinicznych, jednak chory posiada dodatnie wyniki badań serologicznych na obecność przeciwciał, a badanie histopatologiczne jelit wykazuje zmiany w budowie śluzówki jelita. Chory ma również pozytywne wyniki testów na obecność HLA DQ2 lub HLA DQ8. Celiakia niema zwykle wykrywana jest wśród krewnych pierwszego stopnia osób chorych na celiakię.

 

Celiakia utajona, to postać, w której pacjent nie ma objawów klinicznych, a badanie histopatologiczne nie wykazuje zmian w budowie śluzówki jelita. Jednak u pacjenta występują pozytywne wyniki testów na obecność przeciwciał oraz antygeny HLA DQ2 lub HLA DQ8.

 

Celiakia potencjalna to postać, w której pacjent nie ma objawów klinicznych, badanie serologiczne na obecność przeciwciał daje wynik ujemny, badanie histopatologiczne nie wykazuje zmian w budowie śluzówki jelita, jednak u pacjenta występują pozytywne wyniki testów na obecność HLA DQ2 lub HLA DQ8.

 

Celiakię niemą, utajoną i potencjalną najczęściej diagnozuje się przy okazji badań przesiewowych w kierunku celiakii.

 

 

Postać celiakii

Objawy kliniczne ze strony innych układów Objawy kliniczne ze strony innych układów Zmiany z obrębie jelita (zanik kosmków) Pozytywne wyniki testów na obecność przeciwciał Pozytywne wyniki testów na obecność HLA DQ2 lub HLA DQ8

● typowa

+ + + + +

● nietypowa

-

+ + + +

● niema

-

- + + +
utajona

-

- - + +

● potencjalna

-

- - - +

Legenda: (+) - występują; (-) - nie występują

 

 

DIAGNOZOWANIE CELIAKII

 

W przypadku pojawienia się objawów celiakii należy wykonać badanie krwi w kierunku przeciwciał celiakii.

 

Rodzaje badań wykonywanych w celu stwierdzenia przeciwciał w celiakii, to:

● przeciwciała przeciw transglutaminazie tkankowej (tTGA w klasie IgG i IgA),

● przeciwciała przeciwendomyzjalne (EmA) w klasie IgG i IgA,

● przeciwciała przeciwgliadynowe w klasie IgG i IgA.

Dodatni wynik badań - wykrycie obecności przeciwciał powoduje przejście do kolejnego etapu diagnostyki, czyli wykonania badania histopatologicznego jelita cienkiego.

 

Badanie histopatologiczne ma podstawowe znaczenie w diagnostyce celiakii i uważane jest za tzw. „złoty standard” w diagnozowaniu tej choroby. Wycinek do badania histopatologicznego pobiera się za pomocą:

kapsułki ssącej,

badania endoskopowego.

Biopsje jelita wykonane za pomocą kapsułki ssącej są lepszej jakości, jednak badanie endoskopowe nie naraża pacjenta na promieniowanie, a sam czas zabiegu jest krótszy. Ponadto w czasie badania endoskopowego można zaobserwować wybrane zmiany sugerujące celiakię, np. wygładzoną powierzchnię jelita z przerośniętymi kryptami i naciekami zapalnymi. Podczas badania pobiera się cztery bioptaty z drugiej i trzeciej części dwunastnicy.

 

Rozpoznanie celiakii następuje, jeżeli zmiany w jelicie potwierdzają zanik kosmków, czyli:

wg klasyfikacji Marsha i Oberhubera występuje typ 3 (typ 3a, 3b lub 3c) lub typ 4,

wg klasyfikacji skali Corazza występuje stopień B1 lub B2

Należy jeszcze zaznaczyć, iż niezbędnym warunkiem do prawidłowej diagnozy celiakii jest rozpoczęcie leczenia dietetycznego za pomocą diety bezglutenowej dopiero po zakończeniu procesu diagnozowania choroby przez lekarza, czyli po badaniu histopatologicznym potwierdzającym celiakię.

 

Można również wykonać badanie genetyczne w kierunku celiakii - badanie to opiera się na obecności antygenów HLA DQ2 lub HLA DQ8. Nieobecność antygenów w zasadzie wyklucza celiakię. W przypadku pozytywnego wyniku badanie nie przesądza o chorobie, gdyż geny te posiada około 30% populacji.

 

 

LECZENIE CELIAKII

 

Jedynym sposobem leczenia celiakii jest przestrzeganie diety bezglutenowej przez całe życie. Poprawne stosowanie diety bezglutenowej zapewnia dobry stan zdrowia (zarówno fizyczny jak i psychiczny) oraz powoduje:

ustąpienie objawów klinicznych celiakii,

odbudowę kosmków jelitowych.

U osób z dopiero co zdiagnozowaną celiakią poprawa kliniczna następuje zwykle po kilku tygodniach stosowania diety bezglutenowej, jednak poprawa histopatologiczna (odbudowanie kosmków jelitowych) może nastąpić nawet do 2 lat od momentu diagnozy i wprowadzenia diety.

 

W początkowym okresie leczenia dietetycznego należy zwrócić szczególną uwagę na niedobory związane z wcześniejszym upośledzonym wchłanianiem składników odżywczych, witamin i składników mineralnych. Ponadto osoby z klasyczną postacią celiakii mogą wymagać w początkowym okresie leczenia dodatkowego stosowania diety lekkostrawnej oraz niskolaktozowej (lub nawet bezlaktozowej).

 

W wyjątkowych przypadkach, kiedy stosowanie diety bezglutenowej jest nieskuteczne, chory (oprócz leczenia dietetycznego) otrzymuje glikokortykosteroidy lub środki immunosupresyjne (leki które hamują lub zapobiegają aktywności układu immunologicznego), np. azotiopryna lub cyklosporyna.

 

W przypadku osób, u których dopiero co zdiagnozowano celiakię pomoc w zakresie diety bezglutenowej szeroką pomoc dotyczącą kwestii diety bezglutenowej oferują organizacje wspierające chorych na celiakię.

 

 

 

GRUPY RYZYKA

 

Zwiększone ryzyko pojawienia się celiakii występuje u:

• krewnych pierwszego stopnia,

• osób z chorobami autoagresywnymi,

• osób chorych na cukrzycę typu I,

• osób z niedoborem przeciwciał IgA,

• osób z Zespołem Downa.

 

CHOROBY POWIĄZANE Z CELIAKIĄ

 

Istnieje grupa chorób, które występują u pacjentów z celiakią częściej niż wśród osób zdrowych, a należą do nich:

cukrzyca typu I,

autoimmunologiczne zapalenie tarczycy,

autoimmunologiczne zapalenie wątroby,

zespół Downa,

oczeń układowy (choroba autoimmunologiczna, rozwijająca się na tle złożonych i niejasnych zaburzeń układu odpornościowego, doprowadzająca do procesu zapalnego wielu tkanek i narządów),

zespół Sjögrena (choroba autoimmunologiczna, w której uszkodzeniu ulegają komórki ślinianek oraz gruczołów łzowych),

reumatoidalne zapalenie stawów,

nefropatia IgA (choroba kłębuszków nerkowych w której dochodzi do odkładania się złogów IgA),

Zespół Turnera,

pierwotna marskość żółciowa wątroby,

choroba Addisona (pierwotna niedoczynność kory nadnerczy).

Wspomniane choroby w niektórych publikacjach wskazywane są jako oznaka celiakii.

 

SKUTKI NIEPRZESTRZEGANIA DIETY BEZGLUTENOWEJ

 

Świadome nieprzestrzeganie diety bezglutenowej lub też nieświadome popełnianie błędów w stosowaniu diety bezglutenowej powoduje uszkodzenie (a nawet zanik) kosmków jelitowych i związane z tym nieprawidłowe wchłanianie spożywanych pokarmów.

 

Dużym zagrożeniem dla chorych na celiakię są zwłaszcza nieświadomie błędy w diecie,  gdyż nieprawidłowe stosowanie diety nie zawsze daje objawy.

 

Skutki nieprzestrzegania diety bezglutenowej:

ZABURZENIA ZE STRONY UKŁADU POKARMOWEGO

• bóle brzucha

• biegunki

• wzdęcia

• zaparcia

• nietolerancja laktozy

ZABURZENIA HEMATOLOGICZNE

• niedokrwistość

• niedobór żelaza

• niedobór kwasu foliowego

ZABURZENIA STOMATOLOGICZNE

• uszkodzenia szkliwa zębowego

• nawracające afty ustne

ZABURZENIA DERMATOLOGICZNE

• choroba Düringa

ZABURZENIA ZE STRONY UKŁADU KOSTNEGO

• osteoporoza

• osteomalacja

• obniżenie wzrostu

ZABURZENIA REPRODUKCJI

• brak miesiączki

• poronienia

• bezpłodność

POJAWIENIE SIĘ CHORÓB AUTOIMMUNOLOGICZNYCH

• cukrzyca typu I

• choroby tarczycy

• zespół Sjőgrena

ZABURZENIA PSYCHIATRYCZNE

• apatia

• depresja

Ponadto nieprzestrzeganie diety bezglutenowej znacznie zwiększa ryzyko zachorowania na nowotwór jelita cienkiego.

 

 

www.dietabezglutenowa.pl