Choroba trzewna (celiakia) – to trwała nietolerancja glutenu, czyli białka zawartego w pszenicy, życie, jęczmieniu i owsie.
Spożywanie glutenu przez chorych na celiakię:
Zaistniałe zmiany powodują zmniejszenie powierzchni jelita i prowadzą do zaburzeń wchłaniania substancji odżywczych. Po zastosowaniu diety bezglutenowej jelito chorego regeneruje się oraz ustępują objawy celiakii. W ostatnich latach obraz choroby trzewnej zmienił się znacząco. Celiakię jeszcze pod koniec XX wieku postrzegano głównie jako schorzenie układu pokarmowego dotykające dzieci, a objawiające się przewlekłymi biegunkami, niedożywieniem i utratą masy ciała. Obecnie celiakię określa się jako chorobę ogólnoustrojową, o szeregu różnych objawów klinicznych i która dotyka zarówno dzieci, jak i osoby dorosłe. Celiakię według najnowszych wytycznych ESPGHAN (European Society of Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition) definiuje się jako immunologiczne zaburzenie ogólnoustrojowe wywołane przez gluten u osób podatnych genetycznie, charakteryzujące się obecnością:
Szacuje się, iż na celiakię choruje około 1% polskiego społeczeństwa, jednak tylko część chorych jest zdiagnozowana. Stwierdzono również, że celiakia występuje dwa razy częściej u kobiet niż u mężczyzn. Ponieważ w Polsce nie prowadzi się rejestru chorych na celiakię nie wiadomo ile jest obecnie osób, ze zdiagnozowaną celiakią. Celiakia - z uwagi na sposób leczenia, jakim jest stosowanie diety bezglutenowej – stosunkowo często bywa mylona z:
Alergia i zespół złego wchłaniania wymagają zwykle stosowania diety bezglutenowej wyłącznie przez pewien okres.
Chociaż celiakia jest chorobą układu pokarmowego, to objawy i oznaki celiakii (zwłaszcza u osób dorosłych) rzadko dotyczą przewodu pokarmowego. Objawy ze strony układu pokarmowego obejmują zwykle przewlekłą biegunkę (tłuszczową lub wodnistą), zaparcia i wzdęcia, bóle brzucha oraz niedobór masy ciała. Objawy z poza układu pokarmowego dotyczą wielu różnych układów i narządów, a wynikają z zaburzeń wchłania (których przyczyną są zmiany w obrębie jelit) oraz immunologicznego charakteru choroby
Zespół objawów klinicznych celiakii jest również specyficzny dla wieku chorego. U niemowląt i małych dzieci dominują objawy ze strony układu pokarmowego, natomiast u młodzieży oraz osób dorosłych przeważają objawy i oznaki ze strony innych układów i narządów.
Celiakia przebiega w różnych postaciach, a poszczególne rodzaje celiakii różnią się miedzy sobą zespołem objawów klinicznych, wynikami testów serologicznych (w zakresie występowania przeciwciał) oraz wynikami badań histopatologicznych.
Z uwagi na ilość występujących objawów klinicznych wyróżnia się celiakię:
Jednak podstawowy podział wyodrębnia 5 postaci celiakii: klasyczną, atypową, niemą, utajoną i potencjalną.
Celiakia klasyczna (inaczej jawna) występuje najczęściej u małych dzieci. W celiakii klasycznej dominują objawy ze strony układu pokarmowego, a celiakię potwierdzają badania krwi na obecność przeciwciał i badanie histopatologiczne zmian w budowie śluzówki jelita. Chory ma również pozytywne wyniki testów na obecność HLA DQ2 lub HLA DQ8.
Celiakia atypowa (inaczej nietypowa) charakteryzuje się przewagą objawów spoza układu pokarmowego, a celiakię potwierdzają badania serologiczne na obecność przeciwciał i badanie histopatologiczne zmian w budowie śluzówki jelita. Chory posiada również pozytywne wyniki testów na obecność HLA DQ2 lub HLA DQ8. Niekiedy celiakia atypowa określana jest również jako celiakia klasyczna z przewagą objawów nietypowych (pozajelitowych). Celiakia atypowa zwykle diagnozowana jest u młodzieży i osób dorosłych.
Celiakia niema (inaczej cicha) charakteryzuje się małą ilością lub brakiem objawów klinicznych, jednak chory posiada dodatnie wyniki badań serologicznych na obecność przeciwciał, a badanie histopatologiczne jelit wykazuje zmiany w budowie śluzówki jelita. Chory ma również pozytywne wyniki testów na obecność HLA DQ2 lub HLA DQ8. Celiakia niema zwykle wykrywana jest wśród krewnych pierwszego stopnia osób chorych na celiakię.
Celiakia utajona, to postać, w której pacjent nie ma objawów klinicznych, a badanie histopatologiczne nie wykazuje zmian w budowie śluzówki jelita. Jednak u pacjenta występują pozytywne wyniki testów na obecność przeciwciał oraz antygeny HLA DQ2 lub HLA DQ8.
Celiakia potencjalna to postać, w której pacjent nie ma objawów klinicznych, badanie serologiczne na obecność przeciwciał daje wynik ujemny, badanie histopatologiczne nie wykazuje zmian w budowie śluzówki jelita, jednak u pacjenta występują pozytywne wyniki testów na obecność HLA DQ2 lub HLA DQ8.
Celiakię niemą, utajoną i potencjalną najczęściej diagnozuje się przy okazji badań przesiewowych w kierunku celiakii.
W przypadku pojawienia się objawów celiakii należy wykonać badanie krwi w kierunku przeciwciał celiakii.
Rodzaje badań wykonywanych w celu stwierdzenia przeciwciał w celiakii, to:
Dodatni wynik badań - wykrycie obecności przeciwciał powoduje przejście do kolejnego etapu diagnostyki, czyli wykonania badania histopatologicznego jelita cienkiego. Badanie histopatologiczne ma podstawowe znaczenie w diagnostyce celiakii i uważane jest za tzw. „złoty standard” w diagnozowaniu tej choroby. Wycinek do badania histopatologicznego pobiera się za pomocą:
Biopsje jelita wykonane za pomocą kapsułki ssącej są lepszej jakości, jednak badanie endoskopowe nie naraża pacjenta na promieniowanie, a sam czas zabiegu jest krótszy. Ponadto w czasie badania endoskopowego można zaobserwować wybrane zmiany sugerujące celiakię, np. wygładzoną powierzchnię jelita z przerośniętymi kryptami i naciekami zapalnymi. Podczas badania pobiera się cztery bioptaty z drugiej i trzeciej części dwunastnicy.
Rozpoznanie celiakii następuje, jeżeli zmiany w jelicie potwierdzają zanik kosmków, czyli:
Należy jeszcze zaznaczyć, iż niezbędnym warunkiem do prawidłowej diagnozy celiakii jest rozpoczęcie leczenia dietetycznego za pomocą diety bezglutenowej dopiero po zakończeniu procesu diagnozowania choroby przez lekarza, czyli po badaniu histopatologicznym potwierdzającym celiakię.
Można również wykonać badanie genetyczne w kierunku celiakii - badanie to opiera się na obecności antygenów HLA DQ2 lub HLA DQ8. Nieobecność antygenów w zasadzie wyklucza celiakię. W przypadku pozytywnego wyniku badanie nie przesądza o chorobie, gdyż geny te posiada około 30% populacji.
Jedynym sposobem leczenia celiakii jest przestrzeganie diety bezglutenowej przez całe życie. Poprawne stosowanie diety bezglutenowej zapewnia dobry stan zdrowia (zarówno fizyczny jak i psychiczny) oraz powoduje:
U osób z dopiero co zdiagnozowaną celiakią poprawa kliniczna następuje zwykle po kilku tygodniach stosowania diety bezglutenowej, jednak poprawa histopatologiczna (odbudowanie kosmków jelitowych) może nastąpić nawet do 2 lat od momentu diagnozy i wprowadzenia diety.
W początkowym okresie leczenia dietetycznego należy zwrócić szczególną uwagę na niedobory związane z wcześniejszym upośledzonym wchłanianiem składników odżywczych, witamin i składników mineralnych. Ponadto osoby z klasyczną postacią celiakii mogą wymagać w początkowym okresie leczenia dodatkowego stosowania diety lekkostrawnej oraz niskolaktozowej (lub nawet bezlaktozowej).
W wyjątkowych przypadkach, kiedy stosowanie diety bezglutenowej jest nieskuteczne, chory (oprócz leczenia dietetycznego) otrzymuje glikokortykosteroidy lub środki immunosupresyjne (leki które hamują lub zapobiegają aktywności układu immunologicznego), np. azotiopryna lub cyklosporyna.
W przypadku osób, u których dopiero co zdiagnozowano celiakię pomoc w zakresie diety bezglutenowej szeroką pomoc dotyczącą kwestii diety bezglutenowej oferują organizacje wspierające chorych na celiakię.
Zwiększone ryzyko pojawienia się celiakii występuje u:
Istnieje grupa chorób, które występują u pacjentów z celiakią częściej niż wśród osób zdrowych, a należą do nich:
Wspomniane choroby w niektórych publikacjach wskazywane są jako oznaka celiakii.
Świadome nieprzestrzeganie diety bezglutenowej lub też nieświadome popełnianie błędów w stosowaniu diety bezglutenowej powoduje uszkodzenie (a nawet zanik) kosmków jelitowych i związane z tym nieprawidłowe wchłanianie spożywanych pokarmów.
Dużym zagrożeniem dla chorych na celiakię są zwłaszcza nieświadomie błędy w diecie, gdyż nieprawidłowe stosowanie diety nie zawsze daje objawy.
Skutki nieprzestrzegania diety bezglutenowej:
Ponadto nieprzestrzeganie diety bezglutenowej znacznie zwiększa ryzyko zachorowania na nowotwór jelita cienkiego.
|
CELIAKIA -
PODSTAWOWE INFORMACJE
SPIS INFORMACJI
